مهریه

                                 

مهریه مفهوم، انواع و آثار حقوقی آن در نظام حقوقی ایران

مقدمه

مهریه یکی از مهم‌ترین نهادهای حقوق خانواده در حقوق ایران است که ریشه در فقه اسلامی و سنت‌های اجتماعی دارد. مهریه در کنار نفقه و اجرت المثل، از حقوق مالی زوجه می‌شود و نقش مهمی در ایجاد حقوق اقتصادی و تضمین شده زن در زندگی مشترک ایفا می‌کند. با این اوصاف، افزایش دعاوی مرتبط با مهریه در سال‌های اخیر، بررسی دقیق ماهیت و چیستی  آن را دوچندان کرده است.

مهریه(با میم فتحه) در حقوق ایران بطور مبسوط در کتب مختلف حقوقی و فقهی مورد بحث قرار گرفته است. در قانون مدنی ایران فصل هفنم از ماده 1078 الی 1101 بطور کامل به بحث مهریه پرداخته شده است. در فرهنگ و سنت مسلمانان از جمله کشور ایران از دیرباز زمانی که مردی به خواستگاری زنی می رفت برای گرفتن جواب مثبت، مالی را به عنوان مهر یا صداق یا کابین) به زن می پرداخت که درگذر زمان مهریه دستخوش تغییراتی شده است که می بایست بطور جدی مورد توجه و بررسی قرار گیرد.

مفهوم مهریه

مطابق ماده 1082 قانون مدنی ، به مجرد عقد نکاح، زن مالک مهریه می‌شود و می‌توان هر نوع تصرفی را که بخواهد در آن انجام دهد.

تبصره (الحاقی ۱۳۷۶/۴/۲۹) – چنانچه مهریه وجه رایج باشد متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه زمان تادیه نسبت به سال اجرای عقد که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین می‌گردد محاسبه و پرداخت خواهد شد مگر این که زوجین در حین اجرای عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند. آیین‌نامه اجرایی این قانون حداکثر ظرف مدت سه ماه از تاریخ تصویب توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با همکاری وزارت دادگستری و وزارت امور اقتصادی و دارایی تهیه و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید.
مهریه مالی است که زوج در زمان عقد نکاح، تعهد می‌کند در صورت مطالبه، به زوجه بپردازد.

                             

انواع مهریه

مهریه از نظر زمان تعیین و مطالب، به انواع زیر تقسیم می شود:

۱. مهرالمسمی

مهری است که مقدار و نوع آن در عقد نکاح تعیین شده است (مانند سکه، وجه نقد، ملک و…). بنابراین موضع مهریه اگر عین معین باشد، باید در زمان عقدموجود باشد. باید مالیت داشته باشد وقابل نقل و انتقال باشد(1087ق.م) وبین طرفبن تا حدی رفع جهالت آنها باشد معلوم معین باشد(1079). مرد باید قدرت بر تسلیم مهر داشته باشد ومالک آن باشد(1100ق.م)

مهرالمسمی ممکن است عین معین باشد(مانند خانه معین) یا کلی(مانند مقداری پول یا چندخروار گندم) و نیز میتوان حق مالی یا منفعت یا کار معین را مه زن قرار داد. برای مثال، زن ممکن است آموختن علم یا صنعت یا ساختن خانه ای از طرف مرد به عنوان «مهرالمسمی» معین شود، یا حق انتفاعی را که مرد در ملک دیگری دارد، مهر زن قرار دهد.

بطور کلی هر چه در مالکیت انسان درآید ممکن است مهر قرار داده شود. خواه موضوع آن در عالم خارج موجود باشد، یا مانند حق تالیف و اختراع و سرقفلی ارزش آن اعتباری یا راجع به ابتکار و ابداع فکری باشد. چنان که ماده 1087 ق.م در این باره میگوید:«هر چیزی که مالیت داشته و قابل تملک نیز باشد میتوان مهرقرار داد».

تعیین مقدار مهر به تراضی طرفین واگذار شده است(1080ق.م).آنان میتوانند خود عهده دار تعیین مهر شوند یا به تراضی شخص ثالثی را برای این منظور معین کنند. مانند اینکه ضمن عقد نکاح شرط شود که تعیین مقدار مهر با پدر عروس یا داماد است. در این صورت داوری که تعیین شده، در تعیین میزان و اینکه چه چیزی به عنوان مهریه تعیین گردد، آزاد است. .لی اگر اختیار تعیین مهر به زن داده شود، زن نمی تواند بیش از آنچه که بطور معمول برای امثال او مهر معین میکنند نظر بدهد(1090ق.م)

دکتر کاتوزیان، دوره حقوق مدنی خانواده، ج1،ص133

۲. مهرالمثل

در صورتی که مهریه در عقد تعیین نشده یا باطل باشد و نزدیکی واقع شود، با توجه به شأن خانوادگی، سن، تحصیلات و عرف، برای زن تعیین می‌شود(1091ق.م).

تعیین مهر در نکاح دائم از شرایط درستی عقد نیست و ممکن است موکول به تراضی بعد از آن شودیا در عقد زن اعلام کند که مهر نمی خواهد. همچنین در پاره ای موارد تراضی در باره ای موارد تراضی درباره مهر، به دلیل مجهول ماندن موضوع آن یا مالیت نداشتن، نفوذ حقوقی ندارد، یا در نتیجه ی سوء تفاهم درباتره مفاد پیشنهاد، تراضی محقق نمی شود. در چنین حالاتی است که مهرالمثل جایگزین مهرالمسمی می شود.

مواردی که زن به موجب قانون باید مهرالمثل بگیرد به شرح ذیل است:

1. در صورتی که ضمن عقد سخنی از مهر گفته نشود یا عدم استحقاق زن در گرفتن مهر شرط شده باشد، پس از وقوع نزدیکی زن استحقاق مهرالمثل را دارد.(ماده 1087 ق.م)

2. در صورتی که تراضی در باب تعیین مهر به جهتی باطل باشد و برای مهر نتوان مثل یا قیمتی تعیین کرد، مانند موردی که مهرالمسمی مجهول باشد یا مالیت نداشته باشد(ماده 1100 ق.م). یا به علت اشتباه یا فهم نادرست در مفاد پیشنهادها، تراضی محقق نشود. در این صورت نیز زن مهرالمثل می گیرد. منها چنانکه گفته شد، استحقاق گرفتن این مهرالمثل منوط به وقوع نزدیکی نیست.

3. موردی که نکاح باطل است ولی زن از فساد آن اطلاع ندارد، و در اثر این جهل به حکم یا موضوع عقد، آن را درست پنداشته است. در این حالت اگر نزدیکی واقع شده باشد، زن استحقاق گرفتن مهر المثل را دارد(1099ق.م).

۳. مهرالمتعه

در مواردی که علقه زوجیت (در نکاح دایم) بین طرفین وجود دارد ولی مهر تعیین نگردیده و شوهر قبل از نزدیکی، زن را طلاق دهد، دادگاه با توجه به وضعیت مالی مرد، مبلغی را به عنوان مهرالمتعه مشخص می‌کند. در تعیین میزان این نوع از مهریه دیگر شایستگی، زیبایی و شرافت زن ملاک نخواهد بود(1093ق.م). اگر طلاق بعد از نزدیگی واقع شود زن مستحق مهرالمثل است.

عندالمطالبه یا عندالاستطاعه

مهریه عندالمطالبه : به محض مطالبه زوجه، زوج مکلف به پرداخت است.

مهریه عندالاستطاعه : پرداخت مهریه منوط به اثبات توان مالی زوج است و بار اثبات بر عهده زوجه می‌باشد.

                برای مشاوره تماس بگیرید